Седум фемициди, нови закони и стар проблем: дали институциите ќе знаат да ја препознаат опасноста пред да биде доцна?

Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски најави законски измени со кои полицијата ќе може веднаш да го отстрани пријавениот насилник од домот на 48 часа, без претходна судска одлука. Мерката е дел од поширок пакет реформи што вклучува пократки судски рокови и електронски надзор врз сторителите.

Сепак, ефикасноста на итното отстранување директно зависи од квалитетот на проценката на ризикот — сегмент што досега се покажува како една од најслабите алки во системот за заштита. Ако полицијата погрешно процени дека жртвата не е во непосредна опасност, новите овластувања може да останат неискористени и покрај нивното формално постоење.

Судијка Гајдова: Проценката на ризикот не смее да биде формалност

Судијката Габриела Гајдова од Апелацискиот суд во Скопје, во интервју за БИРН, укажа дека институционалните пропусти често започнуваат уште при првата пријава на насилство. Според неа, полицијата и центрите за социјална работа понекогаш ја сведуваат проценката на ризикот на формално пополнување прашалници, наместо да ги разгледаат сите околности.

„За проценката не е доволен само последниот пријавен инцидент. Важни се претходните закани, психичкото и економското насилство, контролирањето на жртвата, пристапот до оружје и претходното однесување на сторителот”, истакна Гајдова.

„Овие околности можат да бидат пресудни за утврдување на вистинскиот степен на опасност”, додаде таа.

Гајдова посебно предупреди дека пријавувањето на насилството не значи автоматски и крај на ризикот. Напротив, дел од жртвите се особено ранливи непосредно по пријавувањето, кога насилникот може да реагира со дополнителни закани или одмазда.

Богданци — случај што ја разоткри пукнатината во системот

Убиството на 17-годишната Билјана Кириќ од Богданци повторно ја стави под лупа работата на институциите. Според информациите објавени од БИРН, Центарот за социјална работа предложил мерки за заштита, вклучително забрана за контакт и забрана за приближување на растојание од 100 метри. Судот ги одобрил речиси две недели подоцна.

Вонредниот инспекциски надзор не утврдил пропусти во постапувањето на Центарот за социјална работа, а надлежните институции навеле дека немало пријавено прекршување на мерките. Сепак, временскиот јаз меѓу предлогот и одобрувањето на мерките, како и начинот на кој институциите ја следеле опасноста, остануваат предмет на сериозна јавна дебата.

„Не може однапред да се тврди дека поинаква одлука сигурно би го спречила убиството. Сепак, временскиот период во кој жртвата чека заштита и начинот на кој институциите ја следат опасноста бараат внимателна проверка”, се наведува во анализата на БИРН.

Електронски алки: технологија без процедура не гарантира безбедност

Предложените измени предвидуваат и електронски алки за надзор врз лица за кои судот ќе донесе соодветна одлука. Иако мерката може да претставува значаен механизам за контрола на почитувањето на забраните за приближување, таа отвора низа практични прашања: кој ќе ги следи сигналите, за колку време полицијата ќе може да интервенира, дали ќе постои постојано дежурна служба и каква ќе биде процедурата при прекршување на забраната.

Без јасни процедури, техничка опрема и доволно обучени службеници, електронскиот надзор нема автоматски да обезбеди поголема безбедност. Гајдова укажува дека институциите треба активно да го надгледуваат спроведувањето на заштитните мерки, наместо товарот постојано да паѓа врз жртвата да известува дали повторно се чувствува загрозено.

Граѓанскиот сектор и ЕУ бараат одговорност, не само законски измени

По седумте фемициди во 2026 година, Мрежата за заштита од дискриминација, Платформата за родова еднаквост и Националната мрежа против насилство врз жени и семејно насилство побараа итни и независни истраги за институционалното постапување во сите случаи. Нивните барања не се ограничуваат на усвојување законски измени — тие инсистираат на утврдување одговорност за евентуалните пропусти, доволно финансиски средства, стручен кадар и стабилно финансирање на услугите за заштита на жртвите.

И Делегацијата на Европската Унија во Скопје изрази сериозна загриженост поради бројот на фемициди. Во реакцијата беше посочено дека Извештајот на Европската комисија за 2026 година констатира недостатоци во пријавувањето, истрагите и кривичното гонење на насилството врз жените, како и потреба од поголеми институционални капацитети и одржливо финансирање на системот за заштита.

Законот е почеток, не крај

Предложените измени претставуваат важен обид за скратување на времето меѓу пријавувањето на насилството и преземањето заштитни мерки. Но законските рокови сами по себе не гарантираат дека опасноста ќе биде правилно препознаена и дека насилството нема да се повтори. За тоа се потребни обучени полициски службеници, функционална координација со центрите за социјална работа, брзи обвинителски и судски постапки и континуирано следење на секој високоризичен случај.

По седумте фемициди, прашањето веќе не е само дали институциите ќе добијат нови овластувања, туку дали ќе бидат подготвени и одговорни да ги применуваат.