СКОПЈЕ 63 ГОДИНИ ПО ЗЕМЈОТРЕСОТ: Се сеќаваме на урнатините, но знаеме ли колку ни се безбедни зградите денес?
Секој скопјанец знае дека стрелките на часовникот на Старата железничка станица застанаа во 5:17 часот. Но, ретко кој граѓанин денес знае кога последен пат била проверена сеизмичката стабилност на неговата зграда, дали соседот нестручно урнал носечки ѕид или дали надградбата на покривот е сеизмички издржана. На 63-годишнината од катастрофата, главното прашање не е само како го паметиме минатото, туку колку сме безбедни во сегашноста.
Земјотресот од 26 јули 1963 година однесе над 1.070 човечки животи, оставајќи три четвртини од населението без покрив над главата. Катастрофата го промени урбанистичкото планирање и доведе до формирање на реномираниот Институт за земјотресно инженерство и инженерска сеизмологија (ИЗИИС).
Денес, Скопје е метропола во која, според последниот попис, живеат над половина милион жители во повеќе од 213.000 станови. Зад овие бројки се крие шаренолик станбен фонд: предземјотресни објекти, згради од повоената обнова и илјадници новоградби. Но, најголемата скриена опасност лежи во децениските неконтролирани интервенции врз постојните објекти.
Отстранет носечки ѕид – темпирана бомба за целата зграда
Иако станот е приватна сопственост, конструкцијата на зградата е заеднички, неделив систем. Столбовите, гредите, плочите и носечките ѕидови не завршуваат на прагот од домот.
Експертите предупредуваат дека граѓаните често, на своја рака или со помош на нестручни мајстори, отстрануваат носечки ѕидови, сечат греди или затвораат тераси за да го прошират просторот. Ваквите интервенции трајно го менуваат начинот на кој силите се пренесуваат низ објектот, што може да биде фатално при евентуален нов потрес.
Особено алармантни се надградбите. Додавањето нов кат значи огромно дополнително оптоварување за старите столбови и темели, за што е неопходна ригорозна стручна анализа, а не само површна градежна изведба.
Легализацијата не значи сеизмичка гаранција
Во јавноста често се мешаат правниот статус на објектот и неговата градежна стабилност. Процесот на легализација само го решава административниот статус на дивоградбите во катастарот. Решението за легализација не претставува сертификат дека темелите, столбовите или доградбите се конструктивно безбедни и отпорни на земјотрес.
Истовремено, ниту самата година на изградба кај новоградбите не е автоматска гаранција за квалитет, доколку надзорот и изведбата на терен не кореспондираат со одобрениот проект.
Институционална празнина и апел до граѓаните
Иако ИЗИИС спроведува сеизмички скрининг на значајни јавни објекти, како што беше примерот со зградата на МРТВ, сепак не постои систематска, сеопфатна процена на целиот станбен фонд во главниот град. Граѓаните се оставени сами на себе да ја истражуваат проектната документација низ архивите.
Градежните инженери апелираат сомнежите за безбедноста да не се оставаат на процена на локални мајстори, туку исклучиво на овластени конструктори. Секое сомнително уривање ѕидови од страна на соседите треба веднаш да се пријави во општинските градежни инспекторати. При купување стан, граѓаните се советуваат детално да ја проверат документацијата за евентуални незаконски интервенции.
Во спомен на катастрофата, вечерва во 19:30 часот во Музејот на град Скопје ќе биде отворена изложбата „63 ГОДИНИ – СКОПЈЕ 63“. И додека вечерва ќе гледаме архивски фотографии од урнатините, пред денешно Скопје останува клучната обврска – да воспостави строга контрола врз безбедноста на домовите во кои секоја ноќ спијат над половина милион луѓе.