Четирикратен референдумски тест за Јанша: Словенија в недела гласа за истраги, социјална помош, странци и РТВ

Граѓаните на Словенија во недела, 11 октомври, ќе излезат на гласачките места за да одлучат на дури четири референдуми – еден законодавен и три советодавни. Прашањата опфаќаат широк спектар од политики: од начинот на водење парламентарни истраги, преку условувањето на социјалната помош со работа, до избирачкото право на странците и финансирањето на јавниот сервис RTV Slovenija.

Од Државната изборна комисија појаснуваат дека само референдумот за Законот за парламентарни истраги е законодавен и неговиот исход може непосредно да го запре веќе усвоениот закон, додека резултатите од останатите три прашања имаат исклучиво советодавен карактер.

1. Парламентарни истраги – единствениот обврзувачки референдум

Првото прашање се однесува на тоа дали треба да стапи во сила новиот Закон за парламентарна истрага, усвоен на 26 мај. Законот го менува начинот на оспорување на законитоста и оправданоста на парламентарните истраги пред Уставниот суд, стеснувајќи ги категориите субјекти кои можат да побараат уставно-правна проверка – вклучително и во случаи кога предмет на истрагата се поединци, институции или медиумски извори.

Доколку мнозинството гласа „против“, законот ќе биде отфрлен само ако против него се произнесе и најмалку една петтина од сите запишани избирачи, согласно словенечкиот отфрлачки кворум за законодавни референдуми.

Поддржувачите на законот тврдат дека парламентот мора да има поефикасни алатки за истражување на прашања од јавен интерес, додека критичарите предупредуваат дека ограничувањето на правните механизми за заштита ризикува истрагите да се претворат во политичка алатка. За распишувањето на референдумот беа собрани 44.619 потписи, повеќе од потребните 40.000.

2. Социјална помош во замена за општествено корисна работа

Второто прашање ги става гласачите пред дилемата дали работоспособните лица без објективна пречка за вработување треба да имаат право на парична социјална помош само ако активно учествуваат во општествено корисна работа.

Иако референдумот е советодавен и нема да донесе автоматска промена, победата на опцијата „за“ ќе и даде на владата силен политички мандат за подготовка на закон со кој помошта би се условила со работен ангажман во заедницата.

Моментално, социјалната помош во Словенија е наменета за покривање на минималните животни потреби и зависи од приходите и имотот на корисникот, при што основниот износ на минималниот доход од април 2026 изнесува 507,43 евра.

Прашањето се вклопува во десноориентираната социјална политика на Јанша, која става акцент на личната одговорност и ограничување на пасивните социјални трансфери. Противниците, пак, предупредуваат на опасноста од создавање принудна евтина работна сила и дополнително погодување на луѓето кои тешко наоѓаат вработување.

3. Избирачко право на странците од земји надвор од ЕУ

Третото прашање се однесува на тоа дали на локалните избори треба да гласаат само словенечки државјани и граѓани на земји-членки на ЕУ, со исклучување на државјаните од трети земји.

Специфичноста на ова прашање е што парламентот веќе ја донел саканата промена – од септември 2026 година, странците со постојан престој од земји надвор од ЕУ се исклучени од локалните избирачки списоци, иако претходно имаа право на глас на локално ниво.

Победа на опцијата „за“ политички ќе ја потврди веќе донесената промена, додека евентуална победа на „против“ не би го вратила законот автоматски, но би претставувала јасна порака до власта дека мерката нема поддршка кај гласачите.

Ова се смета за идеолошки најдесно обоеното прашање од четирите. Поддржувачите тврдат дека изборното право мора да биде врзано за државјанството, додека противниците потсетуваат дека луѓето кои со години живеат, работат и плаќаат даноци во своите општини заслужуваат право да влијаат на локалните одлуки. Дополнителна полемика предизвика фактот што измените беа усвоени само неколку месеци пред локалните избори – нешто на кое упати и Уставниот суд, констатирајќи дека временската рамка внела несигурност во изборниот процес.

4. Укинување на задолжителната RTV-претплата

Четвртото и медиумски најчувствително прашање се однесува на укинувањето на задолжителниот придонес за јавниот радио-телевизиски сервис RTV Slovenija, кој за физичките лица моментално изнесува 14,02 евра месечно по домаќинство.

Од овие средства се финансираат телевизиските и радио-програмите, информативниот портал, културните и образовните содржини, програмите за малцинствата, оркестрите и други сегменти на јавниот сервис.

Победата на „за“ не би го укинала придонесот веднаш, но би и дала на владата силен аргумент за промена на моделот на финансирање – можеби преку директно буџетско финансирање или значително намалување на обемот на RTV.

Јанша и неговата партија СДС со години отворено го критикуваат RTV Slovenija, тврдејќи дека јавниот сервис е политички пристрасен и неефикасен. Од друга страна, критичарите на иницијативата стравуваат дека укинувањето на сигурниот независен извор на финансирање би ја направило телевизијата директно зависна од владата и годишниот државен буџет, со што би се загрозила нејзината уредувачка независност.

Пошироки политички импликации – тест за новата власт

Иако трите советодавни референдуми немаат правно обврзувачки исход, нивното политичко значење е значително. Победа на владините позиции на трите фронта – социјална помош, странски гласачи и RTV – би му овозможила на Јанша да тврди дека јавноста ја поддржува неговата реформска и конзервативна агенда. Евентуален пораз, пак, нема формално да ја загрози владата, но ќе покаже дека дел од најконтроверзните политики немаат мнозинска поддршка меѓу граѓаните.

Контекстот го прави гласањето уште позначајно: Јанша не победи на изборите со мнозинство, ниту СДС беше првата партија. На изборите одржани на 22 март, СДС освои околу 28,1 отсто од гласовите и 28 пратенички места, тесно зад либералното Движење Слобода на Роберт Голоб со околу 28,5 отсто и 29 пратеници. Јанша успеа да стане премиер дури откако Голоб не состави мнозинска коалиција, формирајќи петпартиска десноцентристичка коалиција со дополнителна поддршка од партијата „Resnica“ и пратениците на националните малцинства. Во словенечкиот парламент тој беше избран со тесно мнозинство од 51 глас, од вкупно 90.

Токму поради овие околности, неделните референдуми ќе ја имаат улогата на првата сериозна директна проценка на новата политичка насока на Словенија – само неколку месеци по враќањето на Јанша на премиерската позиција.