Достоинството на „Македониумот“ продадено за 500 евра: Рап-спот покрај гробот на Никола Карев отвори аларм за институционалната негрижа

Спотот за песната „Секси мама“ на косовскиот рапер Дон Џони, снимен во централната сала на споменикот „Илинден“ во Крушево – токму во просторијата каде што се наоѓа саркофагот со посмртните останки на Никола Карев – предизвика сериозна и оправдана бура од реакции во јавноста. Според информациите објавени од порталот „Сакам да кажам“, овој национален споменичен комплекс и вечно почивалиште бил отстапен за комерцијално снимање за сума од само 500 евра.

Сепак, висината на уплатениот надомест е само маргинален детаљ. Суштинскиот проблем лежи во прашањето: кој и според какви институционални и етички критериуми проценил дека ваков тип содржина е соодветна за простор во кој почиваат коските на водачот на Илинденското востание и прв претседател на Крушевската Република?

Уметничката слобода наспроти пиететот кон гробот

Оваа реакција не претставува повик за цензура на уметноста, ниту пак моралистичка дебата за рап-музиката, естетиката на видеоспотовите или националната припадност на изведувачот. Современата поп-култура има целосно право да биде гласна, провокативна и непристојна според конзервативните општествени мерила. Слободата на изразување е темелна вредност, но таа автоматски не значи право секој сакрален или меморијален објект да биде претворен во рент-а-сценографија.

„Македониумот“ не е само впечатлива архитектонска градба од бруталистичката епоха. Тој е државен меморијален комплекс посветен на историскиот Илинден, на раѓањето на македонската државност и на сите борци за слобода. Во неговата утроба лежи гробот на Никола Карев. Поради таа симболика, одлуката за негово комерцијално користење никогаш не смее да се сведе само на слободен термин во распоредот и уредно платен банковен налог.

Неодговорени прашања до надлежните институции

Надлежните установи и Министерството за култура и должат на јавноста прецизни и неодложни одговори:

• Кој функционер или орган го потпишал и одобрил барањето за снимање?
• Дали надлежните служби претходно го побарале и го прегледале сценариото, или барем синопсисот на сцените?
• Дали биле поставени јасни ограничувања за движењето и снимањето во непосредна близина на саркофагот?
• Постои ли официјален правилник со кој се дефинира кои содржини смеат, а кои не смеат да се снимаат во меморијални и гробни простори?
• Како е пресметана тарифата од 500 евра и за какви намени ќе бидат искористени тие средства?

Овие одговори не се бараат за да се сатанизира музичкиот изведувач, туку за да се утврди дали институциите воопшто ја разбираат тежината и вредноста на националното наследство што им е доверено на чување.

Културното наследство треба да живее, но мора да има граници

Во сериозните европски и светски држави, дозволата за професионално снимање во објекти од ваков ранг минува низ строги стручни филтри. Се оценуваат концептот, пораката, начинот на кој просторот ќе биде презентиран, како и ризиците од оштетување на споменикот. Достоинството на просторот секогаш е пред парите.

„Македониумот“ секако не треба да биде затворен мавзолеј, изолиран од современиот свет. Тој може и треба да биде дом за модерна уметност, филм, сериозна музика и современи културни толкувања. Но, отворањето кон новото време не смее да значи целосно бришење на границите на пристојноста, особено кога станува збор за простор каде што почиваат човечки останки.

Почитта кон Никола Карев и илинденците не се брани со патетични говори еднаш годишно на 2 Август. Таа се докажува со начинот на кој државата се грижи за нивниот спомен во секој обичен работен ден.