Владата го укинува законот за координација на разузнавачките служби, но не кажува што ќе го замени: Отворени прашања за контрола, спојување и концентрација на моќ

Владата на премиерот Христијан Мицкоски презеде конкретен законски чекор кон реформа на безбедносно-разузнавачкиот систем, но остави низа суштински прашања без одговор. На 13 октомври 2026 година беше утврден предлог-законот за целосно укинување на Законот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница од 2019 година, кој два дена подоцна влезе во собраниска процедура.

Предлогот доаѓа во контекст на најавата на Мицкоски, дадена уште во јули 2024 година, за спојување на Агенцијата за национална безбедност (АНБ) и Агенцијата за разузнавање (АР) во една единствена институција.

Што точно се укинува?

Законот од 2019 година го воспостави Советот за координација на безбедносно-разузнавачката заедница, тело со кое претседава премиерот и во кое учествуваат министрите за внатрешни работи, одбрана и надворешни работи, директорите на АНБ и АР и раководителот на военото разузнавање. Неговата основна функција е заедничка процена на безбедносните закани, размена на информации и координација меѓу службите.

Со укинувањето на законот, престанува и правната основа за постоење на Советот и неговата Канцеларија. Меѓутоа, предлогот содржи само два члена и не нуди никаков нов механизам за координација, ниту објаснува како ќе се поврзуваат цивилното и военото разузнавање по реформата.

Парадоксот во образложението

Од Министерството за внатрешни работи објаснуваат дека постојниот закон е „системски правилно поставен и концепциски усогласен со стандардите на ЕУ и НАТО”, но дека практичната примена е ограничена поради институционална недоверба и недостиг на оперативен капацитет.

Ова објаснување отвора логична дилема: ако законската рамка е добра, но не функционира во пракса, зошто одговорот е целосно укинување наместо корекција на механизмите што не даваат резултати?

Различни надлежности, сложено спојување

АНБ и АР имаат фундаментално различни законски надлежности. АНБ се занимава со внатрешни закани – шпионажа, тероризам и безбедносни ризици, додека АР е фокусирана на надворешни закани и заштита на надворешнополитичките и економските интереси на државата.

Професорот Трпе Стојановски од Факултетот за безбедност, во анализа за Рацин.мк од септември 2024 година, оцени дека спојувањето е теоретски изводливо, но дека станува збор за сложен и скап процес кој бара темелна подготовка, јасна визија и широка политичка и стручна поддршка.

„Клучното прашање е дали новата структура навистина би била поефикасна од постојната, а не само дали би имала помалку институции”, предупреди Стојановски.

Контролата поважна од бројот на агенции

Македонија има болно историско искуство со злоупотреба на безбедносните служби, кулминирано со скандалот со масовното прислушување. Реформата од 2019 година, со која поранешната УБК беше заменета со нов институционален модел, беше директен одговор на тие злоупотреби.

Затоа, секое ново преструктуирање мора да се оценува и според тоа дали ја намалува или ја зголемува можноста за политичко влијание врз службите. Независната парламентарна контрола, пристапот на надзорните комисии до класифицирани податоци и можноста за проверка на законитоста на постапувањето остануваат клучни предуслови за доверба во системот.

Дополнителна компликација е фактот што раководството на АР го назначува претседателот на државата. Спојувањето со АНБ би отворило прашања за улогата на претседателката Гордана Сиљановска-Давкова и за распределбата на надлежностите. Во интервју за „360 степени” во јуни 2026 година, таа порача дека не може да се определи за спојувањето без конкретни законски решенија и ја нагласи потребата од заштита од партизација и политизација.

Што следи?

Иако политичкиот контекст јасно укажува дека укинувањето на законот е подготовка за спојување на АНБ и АР, самиот предлог-закон не го наведува тоа како експлицитна цел. Владата сè уште не претставила конечен модел на новата институција, ниту контролните механизми што би ја придружувале реформата.

Без одговори на прашањата за координацијата, надзорот и распределбата на моќта, укинувањето на постојниот закон е пред сè отстранување на една институционална рамка – без јавно претставен модел што ќе го замени.

Суштинскиот тест на реформата, како што веќе предупредија експертите, не е дали Македонија ќе има една или две разузнавачки агенции, туку дали новиот систем ќе биде поефикасен, професионален и подложен на независна контрола.