Војната со Иран предизвика „најголемо нарушување во историјата на глобалниот пазар на нафта”

Американско-израелските напади врз Иран ги зголемија цените на нафтата за 50 отсто, ги дестабилизираа глобалните берзи и ги принудија земјите во развој да воведат субвенции за енергија. Економистите предупредуваат на ризик од стагфлација, додека министрите за енергија на ЕУ утре свикуваат вонреден состанок за можните последици врз европското снабдување.

Нафтениот шок во бројки

Континуираните напади и контранапади врз рафинериите, цевководите, гасните полиња и терминалите за танкери во Персискиот Залив предизвикаа драматичен раст на цените на енергенсите:

Затворањето на Ормускиот Теснец – рута низ која минува една петтина од светската нафта – предизвика губење од 20 милиони барели дневно, што Меѓународната агенција за енергетика (ИЕА) го оцени како „најголемо нарушување во историјата на глобалниот пазар на нафта”.

Уништена инфраструктура – последиците ќе траат со години

Кристофер Нител, економист за енергија на Масачусетскиот институт за технологија (МИТ), предупреди дека штетата веќе не е краткорочна.

„Пред една-две недели би рекол дека долгорочните импликации би биле мали. Но сега можеме да видиме дека инфраструктурата всушност се уништува, а последиците од војната ќе бидат долгорочни”, рече Нител.

Посебно тежок удар е нападот врз терминалот за природен гас Рас Лафан во Катар на 18 март, кој уништи 17 отсто од извозниот капацитет на земјата која произведува 20 отсто од светскиот течен природен гас. Државната компанија „КатарЕнерџи” соопшти дека поправките ќе траат до пет години.

Ланец на последици: од ѓубрива до храна и хелиум

Последиците далеку ги надминуваат енергетскиот сектор:

Ѓубрива и храна:

• Една третина од светскиот извоз на уреа и една четвртина на амонијак доаѓаат од Персискиот Залив
• До 40 отсто од извозот на азотни ѓубрива минува низ Ормускиот Теснец
• Бразил, кој увезува 85 отсто од своето ѓубриво, е особено ранлив
• Повисоките цени на ѓубривата неминовно ќе доведат до повисоки цени на храната и пониски приноси

Хелиум:

• Катар снабдува една третина од светскиот хелиум, клучен за производство на чипови, ракети и медицинско снимање
• Производството е нарушено поради нападот врз Рас Лафан

Економистите предупредуваат на стагфлација

Водечки економисти изразуваат сè поголема загриженост:

Кармен Рајнхард, Харвардска школа „Кенеди”, поранешна главна економистка на Светската банка: „Ризикот од повисока инфлација и понизок економски раст се зголемува.”

Гита Гопинат, поранешна главна економистка на ММФ, проценува дека глобалниот раст може да биде помал за 0,3 до 0,4 процентни поени доколку цените на нафтата просечно изнесуваат 85 долари за барел во 2026 година.

Фатих Бирол, раководител на ИЕА: „Ниту една земја нема да биде имуна на последиците од оваа криза ако продолжи по овој пат.”

Азија најизложена, САД делумно поштедени

Азија е особено ранлива – повеќе од 80 отсто од нафтата и течниот природен гас што минуваат низ Ормускиот Теснец одат кон азиските пазари. Најсиромашните земји ќе бидат најтешко погодени, бидејќи побогатите ќе ги надминат на пазарот во трката за преостанатите залихи.

САД се донекаде поштедени како извозник на нафта – повисоките цени им користат на американските нафтени компании, а домашните цени на гасот остануваат стабилни бидејќи извозниот капацитет веќе работи на 100 отсто. Сепак, американските потрошувачи го чувствуваат ударот – бензинот поскапе од 2,98 на речиси 4 долари за галон за само еден месец.

ЕУ свикува вонредни состаноци

Министрите за енергија на ЕУ утре ќе одржат вонреден онлајн состанок за состојбата на Блискиот Исток и можните последици врз европското енергетско снабдување.

Минатата недела, по вонредна средба на министрите за финансии на еврозоната, европскиот комесар за економски прашања Валдис Домбровскис предупреди дека:

• Економскиот раст во еврозоната може да биде 0,4 процентни поени понизок од проекциите
• Инфлацијата може да порасне за еден процентен поен над очекуваното
• Ако кризата продолжи, растот може да се намали за 0,6 отсто и оваа и следната година

Европската комисија во работен документ предупреди дека ЕУ се соочува со опасност од прекини во снабдувањето и повика на забрзување на електрификацијата како единствен траен одговор за поголема енергетска безбедност.